TEHDİTLER TEK TEK SIRALANDI

ÇEVRE PROBLEMLERİ

ÇEVRE TEHDİTLERİ

1. Hava Kirliliği

a. Erdemir

b. Çatalağzı Termik Santralleri

c. Araçların Egzoz Gazları

d. Organize Sanayi Bölgeleri

2. Akarsu ve Deniz Kirliliği

3. Kandilli Silis Madeni

4. Cüruf Sahaları ve Taş Ocakları

5. Çöpler

6. İnşaat ve Hafriyat Atıkları

7. Aşırı Betonlaşma

8. Sokak Hayvanları Kıyımı, Şiddet ve Zorluklar

9. İklim Değişikliği

1. Madencilik Faaliyetlerinin Yarattığı Tehdit

2. Filyos Vadisi Projesi

3. Filyos Irmağı Su Rejiminin HES’lerle Değiştirilmesi

4. Kafes Balıkçılığı

1 - HAVA KİRLİLİĞİ

Zonguldak ve ilçelerinde ÇŞİD Bakanlığına ait Hava Kalitesi İzleme (HKİ) istasyonlarının verilerine göre Zonguldak, azot dioksit kirliliği bakımından Türkiye genelinde üst sıralarda yer almaktadır. PM10 ve PM2,5 gibi partikül maddelerin yasal sınır değerleri yılda 100 ila 200 gün aşılmaktadır. Kentte termik santraller ile sanayi kümelenmelerinin yol açtığı termal salınımlar, kent merkezlerinde +5 °C’ye, ağır sanayi odaklarında ise +8 °C’ye varan yapay sıcaklık artışlarına neden olmaktadır. (1)

Kdz. Ereğli’de ÇŞİD Bakanlığına ait Hava Kalitesi İzleme (HKİ) istasyonunun son beş yıllık verilerine göre, Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği’ndeki PM10 sınır değerinin 4 katına ulaşan düzeylerde hava kirliliği yaşanmaktadır. Bakınız Ek – 1.

KERÇEP tarafından Kdz. Ereğli’de yaklaşık 150’şer kişinin katıldığı üç ayrı ankette ilçedeki her iki aileden birinde solunum yolu hastalığı bulunduğu bildirilmiştir. Ayrıca Zonguldak LÖSEV merkezinin son 3 yıla ait kayıtlarına göre, Zonguldak genelinde yılda ortalama 200 kanser hastasının LÖSEV’e başvurduğu, bu hastaların 150’sinin Ereğli ve Alaplı ilçelerinde yaşadığı belirtilmektedir. Ereğli ve Alaplı’nın toplam nüfusunun Zonguldak nüfusunun %36’sını oluşturduğu dikkate alındığında, ağır sanayi ve diğer unsurların bir araya geldiği bu bölgelerde hava kirliliğinin halk sağlığı üzerindeki etkisinin büyüklüğü ortaya çıkmaktadır.

Erdemir, Çatalağzı Termik Santralleri ve OSB’lerde oluşan ve kârlılık amacıyla önlenmeyen hava kirliliği nedeniyle yaşanan özellikle solunum yolu hastalıkları ve erken ölümler, öncelikle şirket çalışanlarının ve yöre halkının ödediği büyük bir bedeldir.

A. ERDEMİR KAYNAKLI HAVA KİRLİLİĞİ

Kdz. Ereğli’nin sahil şeridinde yer alan ülkemizin en büyük sanayi kuruluşlarından biri olan Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş.’de (Erdemir) yılda yaklaşık 4 milyon ton çelik üretimi için 10 milyon ton kömür, demir cevheri, pelet, kireç, hurda vb. ham madde kullanılmaktadır. PM10 ve PM2,5 partikül maddeleri, kükürt dioksit (SO2), azot dioksit (NO₂), karbon monoksit (CO), karbon dioksit (CO2) ve uçucu organik bileşiklerin oluşma nedenleri:

- Hammaddelerin stoklanması, hatlar ve hatlar arası taşımalarda meydana gelen tozlaşmalar,

- Üretim aşamasında oluşan gaz ve duman sızıntıları,

- Üretim aşamasında oluşan atıkların depolanması ve boşaltılması sırasında oluşan toz emisyonları,

- Bacalardan yeterince arındırılmadan ve/veya filtreler çalıştırılmadan çıkan toz ve gaz emisyonları,

- Üretimde soğutma ve söndürme için kullanılan suyun partikül içeren buharı. Bakınız Ek – 2.

ERDEMİR

1. Tüm hammadde taşıma konveyörleri ve aktarma sistemleri kapalı hâle getirilmeli, hammadde stok alanları ve cüruf sahalarında tozlaşmaya karşı rüzgâr kesiciler ve sulama sistemleri kurulmalı,

2. Özellikle demir ve çelik üretim tesislerindeki tüm gaz ve duman sızıntıları önlenmeli, kok fabrikaları suyla söndürme yerine kapalı sistem kuru kok söndürme teknolojisine dönüştürülmeli,

3. Toz toplama sistemleri olmayan hatlara bu sistemler kurulmalı, tüm bacalarda filtre sistemleri standartlara uygun biçimde kullanılmalı ve belirlenen sürelerde değiştirilmelidir,

4. Üretim sürecinde oluşan cürufların gelişigüzel, büyük stok alanlarına dönüşmesi yerine demirli maddeler geri kazanılmalı; geri kalanlar çimento, yol yapımı, dolgu malzemesi, agrega vb. alanlarda sıfır atık ve döngüsel ekonomi anlayışı doğrultusunda değerlendirilmeli,

5. OYAK Yönetimi’nin açıkladığı Net Sıfır Yol Haritası’nda 2053 yılında sıfır emisyona ulaşma hedefi, gerekli yatırımlarla bir an önce gerçekleştirilmelidir,

6. Tesis içinde HKİ istasyonu kurulmalı; sonuçlar şeffaf biçimde internet üzerinden düzenli olarak yayımlanmalı;

7. Ulusal ve uluslararası kuruluşlardan emisyonların azaltılması için danışmanlık ve denetim hizmetleri alınmalı, sonuçlar kamuoyuyla paylaşılmalı,

8. Kdz. Ereğli’deki üniversiteler, meslek kuruluşları, belediye ve demokratik kitle örgütleriyle düzenli çevre toplantıları düzenlenmelidir.

ÇŞİD BAKANLIĞI, YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. Erdemir içinde bir, Kdz. Ereğli’de iki yeni, Alaplı ve Kandilli’de birer olmak üzere toplam beş adet HKİ istasyonu kurulmalı, hava kirliliği daha net ve somut olarak belirlenmeli,

2. Kanundan doğan haklar kullanılarak hem hava kirliliği ölçümleri hem de sık denetimlerle Erdemir’in neden olduğu hava kirliliğini önleyici yaptırımların ve etkin önlemlerin uygulanması sağlanmalı,

3. HKİ istasyonu sonuçları aylık olarak tablolar ve analizlerle yayımlanarak halk bilgilendirilmeli; halk sağlığını doğrudan olumsuz etkileyen koşulların değiştirilmesi için gerekli adımlar atılmalı,

4. Dünyadaki benzer büyüklükteki firmaların yer aldığı il ve ilçelerin yerel yönetimleriyle temasa geçilip oralardaki koşullar ve alınan tedbirler belirlenerek ilçede uygulanması sağlanmalı,

5. İlçe halkının sağlığını bozan ve tehdit eden hava kirliliğinden kaynaklanan hastalıklar, erken ölümler ve yapılması gerekenler ilçe halkıyla sistematik olarak paylaşılmalıdır.

B. ÇATALAĞZI TERMİK SANTRALLERİ KAYNAKLI HAVA KİRLİLİĞİ

Ülkemizde tek bir yerleşkede en yüksek elektrik üretiminin (kapasite 3.000 MW, yıllık 22–24 milyar kWh) gerçekleştiği Çatalağzı Termik Santralleri’nden rüzgârlarla taşınan tozlar ve gazlar Zonguldak bölgesine yayılmaktadır. Üretilen elektriğin %85’i havza dışına aktarılırken, elektrik üretim sürecinin yarattığı yıllık 15,5 milyon tona eşdeğer karbondioksit emisyonu, toksik baca gazları ve ağır metal kirliliği bölgede kalmakta ve yayılmaktadır. Uluslararası sağlık ve çevre örgütü HEAL’ın 2022 yılındaki epidemiyolojik modellemelerine göre, Zonguldak’taki kömürlü santrallerin yarattığı kümülatif sağlık (erken ölümlere ve solunum yolu hastalıklarına) ve ekonomik maliyetin yüz milyarlarca liraya ulaştığı görülmektedir.(1) Bakınız Ek-3

- Santrallerin bacalarından çıkan toz, gaz ve duman ile kükürt dioksit, azot oksit ve ağır metaller içeren ince partiküllere,

- Kömürlerin boşaltma ve taşıma aşamaları ile stoklama alanlarında gerçekleşen tozlaşmaya,

- Yakılan kömürlerin küllerinin toplandığı havuzlar ve kül tepelerinde meydana gelen tozlaşmaya bağlı olarak Zonguldak ve rüzgârlarla Ereğli’de hava kirliliğine neden olmaktadır.

EREN HOLDİNG ve ÇATES

1. Santrallerin bacalarında kaliteli filtreler kullanılmalı; standartlara uygun olarak bakım ve değişimleri yapılarak toz, gaz ve duman çıkışı en aza indirilmeli,

2. Stok alanlarında, taşıma ve aktarma aşamalarında oluşan tozlaşma ile yakılan kömürlerin küllerinin toplandığı havuzlar ve kül tepelerinde meydana gelen tozlaşma önlenmelidir.

ÇŞİD BAKANLIĞI, YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. Termik santrallerin toz, gaz ve duman yayılımlarına engel olacak önlemlerin alınmasını yasal görevleri doğrultusunda sağlamalı,

2. Termik santrallerin neden olduğu kirliliğin boyutları ölçülüp açıklanmalı; halk sağlığına etkileri ortaya konularak gerekli tedbirler ve önleyici yaptırımlar uygulanmalıdır.

C. ARAÇLARIN EGZOZ GAZI

TÜİK verilerine göre Zonguldak genelinde Ağustos 2026 itibarıyla trafiğe kayıtlı araç sayısı 216 bin seviyesine ulaşmıştır. Toplu taşımanın yetersizliği, trafiğe ve park etmeye kapalı yolların azlığı, bisiklet yollarının yetersizliği gibi nedenlerle otomobil kullanımı sürekli artmaktadır. Mesai saatlerinde, özellikle işe giriş ve çıkış saatlerinde yoğun trafik sıkışıklığı yaşanmaktadır. Bu durum yakıt tüketimini ve araç egzozlarından yayılan kirleticileri, dolayısıyla hava kirliliğini artırmakta; ses ve görüntü kirliliğine de neden olmaktadır.

İl ve ilçelerdeki inşaat, onarım vb. faaliyetlerde kullanılan ağır vasıtalar, şehir merkezine girmese de kenar yollardan geçen şehirlerarası ulaşım ve kent merkezlerinde yer alan limanlardaki taşımacılık, mevcut trafik yoğunluğunu ve hava kirliliğini artırmaktadır.

YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. Şehir içi otomobil kullanımını azaltmaya dönük olarak toplu taşıma araçları artırılmalı, ücretler mesafeye göre ve halkın rahatlıkla toplu taşımayı kullanabileceği seviyeye getirilmeli,

2. İlçe ana yollarındaki trafik sıkışıklığını önlemek için yol kenarlarındaki park alanları azaltılmalı, kademeli olarak kaldırılmalı,

3. Araç trafiğine kapalı alanlar çoğaltılmalı, kaldırımlar sadece yayaların kullanımına açık olmalı,

4. Bisiklet yolları artırılmalı, bisiklet kullanımı teşvik edilmeli,

5. Kent merkezlerindeki limanlar kent dışına alınmalı,

6. Ağır taşıtların şehir merkezine girmeyeceği çevre yolu hayata geçirilmeli,

7. İl ve ilçelerde kamu kurumlarının koordinasyonunda üniversite, meslek örgütleri, demokratik kitle örgütleri ile kısa, orta ve uzun vadeli Çevreci Ulaşım Planları hazırlanmalıdır.

D. ORGANİZE SANAYİ BÖLGESİ (OSB) EMİSYONLARI

OSB’deki orta ve küçük ölçekli tesislerin bacalarından çıkan toz, duman ve gazlar, yakın bölgedeki köylerin ve ilçenin havasının kirlenmesine neden olmaktadır. Nüfusun büyük bölümü tarafından görülmese de köylüler, çalışanlar ve OSB’ye gidenlerin rahatlıkla fark ettikleri hava kirliliği, toplum ve canlı sağlığına zarar vermektedir.

ÇŞİD BAKANLIĞI, YEREL VE MÜLKİ İDARELER, TSO

1. OSB’de oluşan hava kirliliğinin tespiti için HKİ istasyonu kurulmalı, ölçüm sonuçları düzenli olarak tutulup yayımlanmalı ve kamuoyuyla aylık olarak paylaşılmalıdır.

2. Hava kirliliğine neden olan firmalar tespit edilmeli, gerekli önlemlerin en kısa sürede alınması sağlanmalıdır.

2 - AKARSU VE DENİZ KİRLİLİĞİ

Entegre demir ve çelik üretimi, önemli miktarda su kullanımı gerektiren bir sanayi dalıdır. Soğutma, söndürme, yüzey temizleme, yıkama vb. birçok proseste kullanılan suyun çevreye zarar vermeden arıtılıp yeniden kullanılması gereklidir. Üretim sürecinde kullanılan yağlar, asitler ve çeşitli kimyasallar nedeniyle atık suların yönetimi önem taşımaktadır. Akarsulara ve denize bırakılan atık suların yarattığı kirlilik bölge halkı ve balıkçılık yapanlar tarafından gözlemlenmektedir. OSB’de bulunan firmaların akarsulara bıraktığı atık sularla ilgili haberler sık sık basına ve sosyal medyaya yansımaktadır. Ayrıca kent içinden geçen derelere evsel atıklar bırakılmakta, çöp atılmaktadır.

İlimizin önemli doğal varlıklarından biri olan denizin de kirlenmesine neden olunmaktadır. Sanayi kaynaklı deşarjlar, demir-çelik tesislerinde ve termik santrallerde soğutma amacıyla kullanılan yüksek miktarda deniz suyunun kullanıldıktan sonra yeniden denize verilmesi, gemiler, liman faaliyetleri, yağmur suyu kanalları ve derelerle taşınan atıklar, atılan plastikler ve çöpler kirliliğe ve sıcaklık artışına bağlı olarak ekosisteme zarar vermektedir.

ÇAY VE DERELERE ATIK SU BIRAKAN FİRMALAR

1. Firmaların su kullanım ve deşarj sistemlerindeki eksiklikler giderilmeli,

2. Atık suların mümkün olan en yüksek oranda yeniden kullanılması için kapalı devre su kullanım oranı artırılmalı,

3. Atık suların analizi ve kontrolünün bağımsız kuruluşlar tarafından da sistematik olarak yapılması sağlanmalı ve sonuçlar kamuoyuyla paylaşılmalı,

YEREL VE MÜLKİ İDARELER - TSO

1. Akarsulardan OSB’ye girmeden ve OSB çıkışında ayrıca denize dökülmeden önce numuneler alınmalı, gerekli analizler yapılıp sonuçları kamuoyuyla paylaşılmalı ve kirlilik nedenlerinin ortadan kaldırılması sağlanmalı,

2. İlimizin ve deniz kıyısı olan ilçelerimizin deniz kirliliğinin takibi ve gerekli önlemlerin alınması için Deniz Suyu Kalitesi İzleme Programı oluşturulmalı; çeşitli noktalardan numuneler alınarak gerekli analizler yapılmalı; sonuçlar kamuoyuyla paylaşılmalı ve kirlilik nedenlerinin ortadan kaldırılması sağlanmalı,

POLİSEVİNE 5 PERSONEL ALINACAK

İçeriği Görüntüle

3. Kentteki derelerde düzenli su kalitesi ölçülmeli, kaçak atık su bağlantıları kaldırılmalı, dere yataklarında yapılaşmaya izin verilmemeli, dere çevreleri yeşil koridorlara dönüştürülmelidir.

4. Liman ve gemi kaynaklı sintine, yağ ve atıkların denize bırakılmasına karşı denetimler artırılmalı,

5. Plastik atıkların denize ulaşmaması için derelere atık tutucu sistemler kurulmalı,

6. Zonguldak ve Çaycuma’da bulunan atık suların en iyi şekilde temizlenip yeniden kullanılmasını sağlayan biyolojik arıtma sistemleri Kdz. Ereğli, Alaplı, Devrek, Kilimli, Gökçebey ve Kozlu’da kurulmalı.

7. Erdemir ve termik santrallerden denizden soğutma amacıyla çekilen suyun kullanıldıktan sonra sıcak şekilde denize bırakılmasının oluşturduğu sıcaklık artışının deniz ekosistemi üzerinde önemli baskılara ve zararlara neden olması nedeniyle gerekli önlemler alınmalıdır.

3 - KANDİLLİ SİLİS MADENCİLİĞİ

Kandilli’de, Ermaden tarafından kiralanan sahada Borcam Madencilik San. ve Tic. A.Ş. tesislerinde cam sanayisinin en temel ham maddelerinden biri olan kuvars kumu (silis kumu) üretimi, kırma, eleme ve yıkama faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Silis madenciliğinde, orman alanı içindeki madenden gelen hammadde kırma, eleme, ayrıştırma, çökertme vb. işlemlerden geçirilerek günde yaklaşık 500–600 ton (20 TIR/gün) kuvars üretilmekte, 250–300 ton atık çıkmaktadır. Faaliyetler kapsamında gerçekleştirilen ağaç kesimleri; üretim, atık depolama alanları ve liç sahalarında oluşan toz ve atık sular bölge halkını, tarımı, hayvancılığı, ormanı, denizi ve yaban hayatını olumsuz etkilemektedir. Ayrıca atıkların depolandığı havuzlar çökmekte, ormanda büyük alanlar liç altında kalmaktadır.

Ağustos 2024’te Borcam kuvars madeni sahasında meydana gelen heyelan sonucunda fabrikanın üretim atıklarını topladığı çökeltme havuzu patlamıştır. Havuzda biriken binlerce ton atık çamurlu su, akarsular yoluyla doğrudan Alacaağzı sahiline ve denize akmıştır. Kaza nedeniyle plaja giden yollar kapanmış ve sahildeki vatandaşlar mahsur kalmıştır. Bu bölgede çok daha fazla silis çıkarılacağı yönünde çalışmalar olduğu bildirilmektedir. Bakınız Ek - 4.

ERMADEN – BORCAM – YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1.Bölgemizin oksijen kaynakları, su varlıklarının koruyucusu, erozyon ve sellerin engelleyicisi, ekosistemin parçası yabani hayvanların barınağı, iş ve geçim kaynağı da olan ormanlarımızın korunması çok önemlidir. Kapasite artışları ve ağaç kesimlerine neden olan Ermaden ve Borcam’ın kontrolsüz genişlemesine izin verilmemeli; atık havuzlarında yaşanan çökmelerin tekrarlanmaması için gerekli tedbirler alınmalıdır.

2.Bölgede oluşan tozlaşmaya, özellikle yağışlı havalarda ve gece denize yapılan deşarjlara ve kamyon taşımacılığının kara yollarında neden olduğu zararlara karşı tedbirler alınmalı; ihlallerde yaptırımlar uygulanmalıdır.

3.Bölgenin hava kalitesi, dere ve deniz suyu kalitesi sistematik biçimde incelenmeli ve denetlenmeli, sonuçlar kamuoyuyla paylaşılmalı,

4.Tesisin orman alanı kullanımı, atık ve liç havuzu büyüklükleri uydu ve dronlarla takip edilmeli, yeni göçüklerin oluşmasına karşı tedbirler alınmalıdır.

4 - CÜRUF SAHALARI İLE TAŞ OCAKLARI

Karadeniz Ereğli, Alaplı ve Akçakoca ilçelerinde, demir-çelik üretim atığı olan cürufun işlenmesi ve geri kazanılması amacıyla cüruf tesisleri bulunmaktadır. Çevre örgütleriyle bölge halkının uzun yıllardır sürdürdüğü hukuk mücadelesi sonucunda, firmalara verilen "ÇED Gerekli Değildir" kararları mahkemelerce defalarca iptal edilmiş; bu doğrultuda bölgedeki beş cüruf tesisi için kapatma kararı verilmiştir. Mahkeme kararlarıyla tesisler kapatılmış olsa da Alaplı OSB ve çevresinde geçmişten kalan cüruf yığınları hâlâ ortadan kaldırılmamıştır. Yağmur sularıyla birleşen bu atıklar kimyasal sızıntı yapmaya devam etmektedir.

Zonguldak’ın birçok ilçesinde ve yakın bölgelerde açılan taş ocakları nedeniyle doğal yapı, yeşil alanlar ve dere gibi su kaynakları zarar görmekte; atık alanları oluşmakta, patlatma, kazıma, kırma ve eleme gibi işlemlerden yoğun toz oluşmaktadır. Toz, tarım alanlarına, hayvancılığa ve yakınlarda yaşayan çevre halkının sağlığına zarar vermektedir. Ses, sarsıntı ve araç trafiği nedeniyle bölge halkının yaşamı olumsuz etkilenmektedir. Yapılan şikâyetler ve yerel ve mülki idarelere yapılan başvurular sorunları çözmemektedir. Bakınız Ek – 5.

YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. Erdemir üretim sürecinde oluşan cürufların yaşam alanlarına, tarım ve hayvancılık yapılan bölgelere taşınarak yeniden kullanımı için kurulan tesislerin yarattığı problemler nedeniyle bu tür tesislere imkân verilmemeli,

2. Doğaya büyük zarar veren taş ocaklarının açılışlarında sunulan başvuru belgeleri, çalışma ruhsatı ve ÇED dosyaları göstermelik olmayıp çevreyi ve yaşamı dikkate alan, alternatif şartları zorlayan bir anlayışla hazırlanmalıdır,

3. Açılan taş ocaklarının çalışma koşullarını, çevreye ve yaşama etkilerini hassasiyetle takip edecek sistemler kurulmalı, sistematik olarak denetimler yapılmalı; kurallara uymayan, çevreye ve yaşama zarar veren uygulamalar cezalandırılmalı,

4. Taş ve atık taşınmasında oluşan tozlaşma, ses ve sarsıntıdan etkilenmemek için kamyonlar mahallelerin içinden ve evlerin yanından geçmemeli, alternatif yollardan geçmeli; maliyet bir gerekçe olmamalı.

5 - ÇÖPLER

İl ve ilçelerimizin dere ve deniz kıyılarında, kumsallarda, mendireklerde, mahalle içlerinde, orman içi yürüyüş alanlarında, araç yolları kenarlarında vb. çeşitli çöplerle karşılaşmaktayız. Belediyelerin çöplerin temizlenmesine yönelik çalışmalarına rağmen yeterli temizlik sağlanamamaktadır. Kent temizliği yalnızca belediyenin değil, tüm toplumun sorumluluğudur. Çöplerin etkin şekilde ayrıştırılıp kullanılması, ekonomiye katkı sağlamasının yanı sıra ilçenin temizliğinde de önemli iyileşme yaratacaktır.

YEREL YÖNETİM

1. Mahallelerde erişilebilir yerlerde kurulacak merkezlerde ya da mobil araçlarla çöpler; kâğıt-karton, cam, plastik, elektronik atık ve pil, metal ve bitkisel yağ olarak ayrıştırılarak toplanmalı. Her atık grubunun geri kazanımını sağlayacak biçimde ilgili firmalara ve kurumlara gönderilmesine yönelik bir sistem tasarlanmalı. Çöpleri ayrıştırıp bu merkezlere teslim edenlere, alışverişte kullanılabilecek kredi kazanma imkânı sağlanarak ayrıştırma cazip hâle getirilmeli. Bu yapının tüm mahallelerde kurulmasının zor olması hâlinde, mobil araçların üzerinde kurulacak atık kutuları ile haftanın bir günü, belirlenecek saat aralıklarında ve belirlenecek yerlerde atıklar kredi karşılığı toplanmalı.

2. Atıkların miktarı ve özellikleri analiz edilmeli; yakın illerle dayanışma içinde geri kazanım ve bertaraf tesisleri kurulmalı.

3. İlimizin her yerinin temiz tutulması için temizlik kampanyaları düzenlenmeli; okullarda, kafeteryalarda ve merkezi yerlerde bilgilendirici ve teşvik edici eğitimler düzenlenmeli. Tüm demokratik kitle örgütlerinin bu çalışmalara katılması sağlanmalı.

4. İl ve ilçe merkezleri dışında köylerde, mesire yerlerinde, deniz ve dere kenarlarında, orman içi yürüyüş alanlarında vb. çöp oluşumunu ve kaçak dökümü önleyecek, bu alanların temiz tutulmasını sağlayacak sistematik bir yöntem geliştirilmeli ve uygulanmalıdır.

5. İl genelinde sıfır atık hedeflenmeli, bu uygulamalardan elde edilecek gelir çevrenin korunması faaliyetlerinde kullanılmalıdır.

6 - İNŞAAT VE HAFRİYAT ATIKLARI

İlçemizdeki yoğun yapılaşma nedeniyle hafriyat ve inşaat atıklarının belirlenen alanlar dışına dökülmesi önemli bir çevre sorunu oluşturmaktadır. Belediyeler tarafından belirlenen alanlar, yeterli ve caydırıcı önlemler alınmadığı için kullanılmamaktadır. Ormanlara, yeşil alanlara, dere kenarlarına, yol kenarlarına ve çöplerin yanına bu atıkların dökülmesi çevreye ve ekosisteme zarar vermekte, görüntü kirliliğine neden olmaktadır.

YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. İnşaat ve hafriyat atıklarının dökülebileceği alanlar ilçe halkına bildirilmeli; belirlenen alanlar dışına döküm yapanlar tespit edildiğinde caydırıcı yaptırımlar uygulanmalı,

2. Köylerin yakınlarına dökülen atıkların muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından takip edilmesini sağlayacak bir yapı kurulmalı; kaçak dökümlerin olmaması için köylüler uyarılmalı, dökenler muhtarlar tarafından bildirilip caydırıcı yaptırımlar uygulanmalı,

3. Hafriyat taşıyan araçlar elektronik cihazlarla takip edilmeli.

7 - AŞIRI BETONLAŞMA

Çevre kirliliği yalnızca havanın, suyun, toprağın ve ormanların kirlenmesinden ibaret değildir; aşırı betonlaşma, yani çevreyi ve ekolojiyi dikkate almayan kentleşme de önemli bir çevre sorunudur. Zonguldak il merkezi ve ilçelerinin nüfusları yıllar itibarıyla düşerken, satılık ve kiralık çok sayıda boş konut bulunmasına rağmen yeni konut ve apartman inşaatları hızla sürmektedir.

Bu nedenle kentlerde yeşil alanlar azalmakta, kentin ısıl yükü artmaktadır. Aşırı yağışlarda zeminin su emme kapasitesi azalmakta, sel ve fırtına gibi afetlere zemin hazırlanmakta, ekolojik denge bozulmakta ve canlı yaşamı açısından ciddi riskler ortaya çıkmaktadır.

YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. İl ve ilçelerin emlak stoku, boş evler ve yeni yapılan inşaatlar incelenmeli; imar planları hazırlanırken yeşil alanlar, kentin dokusu, zemini vb. dikkate alınmalıdır,

2. İlçe içinde yeşil alanlar büyütülmeli, yeşil koridorlar çoğaltılmalı,

3. Açık renkli ve yansıtıcı çatı ve yol uygulamaları yaygınlaştırılmalı,

4. Yağmur suyunun kent içinde tutulmasını sağlayan “sünger şehir” uygulamaları, gölgelikli yaya yolları ve geçirgen zeminler çoğaltılmalı,

5. Karbon salımını azaltmak amacıyla yağmur suyunun evlerde kullanımı, güneş enerjisi üretimi ve elektrikli araçların kullanımı teşvik edilmeli ve desteklenmeli,

8 - SOKAK VE YABAN HAYVANLARI KIYIMI, ŞİDDET VE ZORLUKLAR

Hayvanlar çevrenin vazgeçilmez unsurlarıdır ve çevre sorunlarından etkilenmeleri kaçınılmazdır. Çevre mücadelesinde tüm hayvanların da dikkate alınması gereklidir.

Özellikle 2 Ağustos 2024’te yürürlüğe giren 7527 sayılı Kanun’un ardından sokak hayvanlarına yönelik şiddetin ve hayvan ölümlerinin arttığı belirtilmektedir. Ekolojik dengenin vazgeçilmezi ve kent yaşamının parçası olan sokak hayvanlarının maruz kaldıkları zorluklar, doğal yaşamı, kültürel değerleri ve canlıların yaşama hakkını olumsuz etkilemektedir.

YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. Bilimsel yöntemlerle sokak hayvanları nüfus kontrolünün sağlanması için il ve ilçelerde kısırlaştırma ve tedavi merkezleri kurulmalı,

2. Tedavisi tamamlanan hayvanlar alındıkları ortama geri bırakılmalı,

3. Kaçak hayvan girişleri önlenmeli, üretim çiftlikleri kapatılmalı,

4. Barınaklarda yaşam koşulları iyileştirilmeli, hayvanlara kötü muameleyi önleyici tedbirler alınmalı,

5. Bölgesel sokak hayvanları hastaneleri açılmalı ve doğal yaşam alanları yalnızca bakıma muhtaç, yaşlı veya agresif hayvanlar için kullanılmalı,

9 - İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ

1850–1900 dönemi, küresel ortalama yüzey sıcaklığının karşılaştırıldığı referans dönem olarak kabul edilmektedir. 2024 yılında küresel ortalama sıcaklık, bu dönemin yaklaşık 1,5 °C üzerine çıkmıştır. İnsan vücut sıcaklığının uzun süre 38 °C’ye ulaşması ciddi sağlık sorunlarına yol açabileceği gibi, küresel sıcaklık artışı da ekosistemler ve insan yaşamı üzerinde ağır etkiler yaratmaktadır.

Planetary Health Check 2026 raporuna göre gezegenin istikrarı ve dayanıklılığını sağlayan 9 temel “gezegensel sınır”dan 7’si artık güvenli sınırların dışındadır ve durum daha da kötüleşmeye devam etmektedir. 1) İklim değişikliği, 2) biyosfer bütünlüğü/biyolojik çeşitlilik, 3) kara sistemi değişiklikleri, 4) tatlı su sistemlerindeki değişim, 5) azot ve fosfor döngülerinin bozulması, 6) yeni insan yapımı maddelerin çevreye girişi ve 7) okyanus asitlenmesi konularında sınırlar aşılmış durumdadır. Gezegenimizin durumu kritik bir noktaya ulaşmıştır. Stratosferik ozon tabakasının incelmesi ve atmosferik aerosol yükü ise raporda güvenli sınırlar içinde değerlendirilen alanlardır.

Küresel ısınma ve iklim değişikliği nedeniyle dünya genelinde mega yangınlar, buz çökmeleri, kasırgalar, aşırı yağışlar, heyelanlar, seller vb. ile karşılaşılmaktadır. İlimizde her yıl aşırı yağışlar, seller, su taşkınları ve heyelanlar yaşanmaktadır. 19 Kasım 2023’te meydana gelen kasırgada iki gemi battı, sahil şeridi büyük hasar gördü, sel ve su baskınları yaşandı, yüzlerce ev zarar gördü; 12 denizci ve üç kişi yaşamını yitirdi. Kdz. Ereğli Afet Bölgesi ilan edildi.

YEREL VE MÜLKİ İDARELER

1. İklim değişikliğine duyarlı imar ve ulaşım planları yapılmalı,

2. Taşkın ve heyelan risk haritaları, sıcak hava eylem planları ve erken uyarı sistemleri hazırlanmalı; dere ve taşkın alanları restore edilmeli, kırsal su güvenliği, yangınlara hazırlık, kıyı erozyonu, deniz seviyesindeki yükselme, betonlaşma nedeniyle toprağın süngerimsi yapısının azalması ve kentsel ısı adası oluşumu gibi konularda çalışmalar yürütülmelidir. Bu kapsamda, uyum planları hazırlayıp sunacak, uygulamaları denetleyecek ve dünyadaki gelişmeleri takip edecek belediyelerde İklim Değişikliği birimleri kurulmalıdır.

1 - MADENCİLİK FAALİYETLERİNİN YARATTIĞI TEHDİT

Batı Karadeniz’in karşı karşıya olduğu en büyük çevresel tehditlerden biri plansız ve yaygın madencilik faaliyetleridir. TEMA Vakfı’nın 2021 yılında yayımladığı "Zonguldak-Bartın ve Çevresinde Madencilik" raporuna göre, Zonguldak il yüzölçümünün yaklaşık %58,2’si ormanlarla kaplıdır. Zonguldak; 99 familyaya, 399 cinse ve 546 bitki türüne, ayrıca 41 memeli ve 280 kuş türüne ev sahipliği yapmaktadır.

Akarsu kaynakları bakımından son derece zengin olan bu coğrafya, Türkiye ortalamasının çok üzerinde bir orman varlığına sahiptir ve ülkemizin en değerli doğal alanları arasında yer almaktadır. Buna karşın, böylesine zengin biyolojik çeşitliliğe sahip Zonguldak’ın yaklaşık %72’si (230–250 bin hektarı) maden ruhsatlı alan hâline gelmiştir.

Bu alanlarda yürütülecek madencilik faaliyetleri su havzalarının rejimini bozacak, heyelan ve erozyon risklerini artıracak, eşsiz bir yaban hayatı ile florayı tahrip edecektir (1).

Bugün Devrek ve Alaplı’da manganez, bakır ve altın madenciliği için Mavera Madencilik’e; Düzce’nin Akçakoca ilçesinde ise bakır ve altın madenciliği amacıyla Ovabahçe Tarım firmasına ruhsat verilmiştir.

Henüz üretim başlamamış olmakla birlikte planlama, arama ve ÇED süreçleri devam etmektedir.

YEREL YÖNETİMLER YETKİLİLERİ VE BÖLGE HALKI

Bölge halkı, belediyeler ve çevre örgütleri hukuki süreçler ve demokratik yöntemlerle bu projelere karşı çıkmakta; çeşitli eylemler, basın açıklamaları ve etkinlikler düzenlemektedir. Karbon yutak alanı olan ormanların, hayvancılığı ayakta tutmaya çalışan meraların ve tarım alanlarının madencilik faaliyetleriyle yok edilmesi kabul edilemez.

1. Bölgenin yanlış alan kullanım kararları derhal durdurulmalı, (1)

2. Madencilik faaliyetlerinin çevresel etkileri, dünya ve ülkemizdeki örnekler somut şekilde ortaya konulmalı,

3. Yapılan çalışmalar ilgili kamu kurumlarına aktarılmasının yanı sıra halka ayrıntılı biçimde anlatılmalı; bölge genelinde güçlü bir Çevre Savunma ve İzleme Yapılanması oluşturulmalıdır.

2 - BİR EKOLOJİK TEHDİT: FİLYOS VADİSİ PROJESİ

Filyos Serbest Bölgesi, Filyos Limanı ve Endüstri Bölgesi’nden oluşan proje, Batı Karadeniz’in en büyük lojistik ve sanayi hamlesi olmasının yanı sıra Filyos Irmağı deltası ile havzanın çevresel ve ekolojik yapısı açısından da büyük bir tehdit oluşturmaktadır.

Filyos Vadisi Projesi; Filyos Limanı, Filyos Endüstri Bölgesi, Filyos Serbest Bölgesi ve TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) Sakarya Gaz Sahası Kara İşleme Tesisi entegrasyonundan oluşan devasa bir sanayi ve lojistik kompleksidir. Proje; Tosyalı Entegre Gübre Fabrikası, petrokimya, çelik, enerji ve doğalgaz işleme tesisleriyle Türkiye’nin kuzeydeki ana sanayi üssü olmayı hedeflemektedir. Bakınız Ek-6. Projenin riskleri şunlardır:

- Filyos Irmağı’nın denizle buluştuğu deltadaki hassas ekoloji ve biyoçeşitlilik ciddi şekilde tahrip olacaktır.

- Yüzlerce kuş türüne ev sahipliği yapan, göç yolları üzerinde bulunan ve ayrıca uluslararası öneme sahip bir sulak alan olan deltanın hassas kıyı/sulak alan ekosistemi, ağır sanayi tesisleri ve betonlaşma nedeniyle tahrip olmaktadır.

- Dev dalgakıranlar ve liman dolgusu kıyı akıntı rejimini değiştirmiş; deniz ekosistemine ve balık popülasyonuna ciddi zarar vermektedir.

- Bölgede konumlanan/konumlanacak olan petrokimya, gübre ve ağır sanayi tesislerinin atık suları, Filyos Irmağı ve Karadeniz için büyük bir kimyasal risk oluşturmaktadır.

- Tesislerin ihtiyaç duyacağı yüksek hacimli su çekimi ve ısınmış/kimyasal içerikli suyun denize/ırmağa deşarjı, su içi yaşam için ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.

- Çatalağzı–Muslu hattındaki devasa termik santral kümelenmesine çok yakın bir konumda kurulan Filyos Endüstri Bölgesi, baca gazları ve endüstriyel emisyonlarıyla tüm Filyos Havzası ve Çaycuma koridorunu aşırı bir hava kirliliği cenderesine sokacaktır.

- Filyos Irmağı’nın taşıdığı verimli alüvyonlarla oluşan Çaycuma ve Filyos ovalarındaki I. ve II. sınıf tarım arazileri, sanayi tahsisi ve yapılaşmayla sanayi alanına dönüştürülmektedir.

- Sanayi tesislerinin su ihtiyacı, bölgedeki yeraltı su seviyesini düşürme ve su kalitesini bozma riski taşımaktadır.

- Ayrıca Filyos Irmağı, Batı Karadeniz’in en büyük ve en kadim su kaynaklarından biridir. Bölgenin iklimini, biyoçeşitliliğini ve yaşam kültürünü biçimlendirmektedir. Nehrin taşıdığı zengin alüvyonlarla oluşan Çaycuma ve Filyos Ovası, 1. ve 2. sınıf yüksek verimli tarım arazileridir. Bu topraklar, geri dönüştürülmesi imkânsız bir ekolojik değerdir. İklim ve gıda krizlerinin küresel ölçekte derinleştiği bir çağda, bu ovadaki tarım alanlarının sanayiye, betonlaşmaya veya farklı kullanımlara açılması, kentin ve bölgenin gıda güvencesini ve insanların gıdaya erişim hakkını doğrudan tehlikeye atmaktadır. Sanayi ve altyapı projeleri başka uygun ve verimsiz marjinal arazilere kaydırılabilir; ancak binlerce yılda oluşan bereketli bir ovayı taşımak ya da yaratmak mümkün değildir.

ÇŞİD BAKANLIĞI, YEREL VE MÜLKİ İDARELER VE BÖLGE HALKI

1. Filyos Irmağı’nın bölge için biricik özelliği taşıyan alüvyonlu tarım arazileri ve oluşturduğu benzersiz ekosistem mutlaka korunmalı; planlanan 2 milyon ton kapasiteli gübre tesisi gibi kirletici sanayi yatırımlarına yönelik dayatmalar derhal durdurulmalı, ırmak çevresindeki kirlilik yüklerinden arındırılmalıdır. (1)

2. Fosil yakıt altyapısını pekiştiren Karadeniz doğal gazı bağımlılığı yerine gerçek yenilenebilir enerji dönüşümü teşvik edilmeli, ırmağın sedde içine alınmasıyla elde edilen alanların endüstriyel kullanımlara açılması derhal durdurulmalıdır.(1)

3. Ayrıntıları açıklanan risklerin gerçekleşmesini önlemek amacıyla devlet kurumları, meslek odaları ve demokratik kitle örgütleri bir araya gelerek alınması gereken önlemleri belirlemeli ve gerekli uygulamaları başlatmalı,

4. Vadinin ekolojik bütünlüğünü esas alan, sanayi tahsislerini sınırlayan bağlayıcı bir Filyos Havzası Koruma Planı hazırlanmalı; mutlak tarım arazileri, sulak alanlar, taşkın düzlükleri ve ekolojik koridorlar yapılaşmaya tamamen kapatılmalıdır.

3 - FİLYOS IRMAĞI SU REJİMİNİN HES’LERLE DEĞİŞTİRİLMESİ

- Filyos Irmağı’nın ana yatağı ve kolları üzerinde işletmede olan Çayaltı HES (Hidroelektrik Santrali) ile planlanan Yağmurca HES projesi, vadi genelinde süregelen sanayi ve lojistik baskısına ek olarak akarsuyun hidrolojik ve ekolojik yapısına yönelik doğrudan bir tehdit olarak görülmektedir.

- Devletin resmî belgelerinde "ekolojik koridor" olarak tanımlanan ve alüvyal ovasıyla bölgenin gıda güvencesini sağlayan Filyos Irmağı’ndaki HES uygulamaları, akarsuyu bir "yaşam ekosistemi" olmaktan çıkarıp kanallara, tünellere ve beton setlere sıkıştırılmış endüstriyel bir su kanalına dönüştürmektedir.

- HES baraj ve regülatör yapıları, ırmağın doğal akış sürekliliğini keser. Irmağı özgürce akan bir bütün olmaktan çıkarıp regülatörler arasında hapsedilmiş parçalı su kütlelerine dönüştürür.

- Kimi yerlerde suyun kilometrelerce uzunluktaki iletim tünellerine veya kanallarına alınması ve mevcut derelerin/ırmak yataklarının büyük bölümünün susuz kalması ciddi bir ekosistem tahribatı oluşturmaktadır. Mevzuat gereği bırakılan %10’luk “can suyu” miktarı, Filyos gibi yüksek biyoçeşitliliğe ve geniş yatak yapısına sahip bir ırmağın sucul ekosistemini (balıklar, bentik organizmalar, sucul bitkiler) yaşatmaya yetmemektedir.

- Filyos Irmağı, Karadeniz’den iç kesimlerdeki yumurtlama alanlarına doğru yüzen salmonid (alabalık) türleri, kefal ve mersin balığı gibi ekolojik açıdan hassas balık türlerinin ana rotasıdır. Çayaltı HES ve planlanan Yağmurca HES gibi yapılarda kâğıt üzerinde yer alan balık geçitleri, uygulamada ya debi yetersizliği nedeniyle çalışmamakta ya da balıkların yön bulmasını engelleyen mühendislik hataları içermektedir. Bu durum, sucul biyoçeşitliliğin devamlılığını tehlikeye sokmaktadır. Filyos Irmağı’nın en büyük özelliklerinden biri, binlerce yıldır iç kesimlerden taşıdığı besleyici silt ve alüvyonlarla Çaycuma Ovası’nı ve Filyos Deltası’nı beslemesidir. HES baraj göllerinde ve regülatör yapılarında biriken alüvyonlar aşağı havzaya ulaşamaz.

- Bu durum Çaycuma Ovası’ndaki tarım topraklarının beslenmesini keser. Filyos Deltası’nda ve Karadeniz kıyısında malzeme beslemesi azaldığı için kıyı erozyonunu artırır. Tek bir HES’in etkisi bile yüksekken, Filyos Irmağı gibi eğimi görece düşük ama debisi değişken bir hatta Çayaltı HES’in üzerine Yağmurca HES’in eklenmesi, “ardışık (kademeli) ekolojik yıkım” anlamına gelmektedir. Bir santralden çıkan su, ekolojik dengesini kazanamadan hemen ardından diğer santralin regülatörüne girmekte; ırmak yatağı sürekli bir kuruma-boğulma ve debi dalgalanması baskısı altında kalmakta, bu da bambaşka ekolojik sorunlara yol açmaktadır.

ÇŞİD BAKANLIĞI, YEREL VE MÜLKİ İDARELER VE BÖLGE HALKI

1. Ayrıntıları açıklanan risklerin gerçekleşmesini önlemek amacıyla devlet kurumları, meslek odaları ve demokratik kitle örgütleri bir araya gelerek alınması gereken önlemleri belirlemeli ve gerekli uygulamaları başlatmalı,

2. Bölgedeki dönüşümden en çok etkilenecek halk düzenli olarak bilgilendirilmeli; yapılabilecekler konusunda bilgi alışverişi sağlanmalı ve ortak çalışma grupları kurulmalıdır.

4 - KAFES BALIKÇILIĞI

Batı Karadeniz için yeni çevresel risklerden biri de Kdz. Ereğli–Akçakoca arasında denizde kafes balıkçılığı yatırımlarıdır.

Karada kurulacak kuluçkahaneler ve denizde oluşturulacak kafeslerle Karadeniz Ereğli–Alaplı açıklarında yıllık 25–30 bin ton, Zonguldak açıklarında ise yaklaşık 10 bin ton üretim kapasiteli kafes balıkçılığı planlanmaktadır.

Kafes balıkçılığında kullanılan endüstriyel yemler, balık dışkıları, yenmeyen yemler ve diğer organik atıklar zamanla deniz tabanında birikerek organik kirlilik oluşturabilmektedir. Bu durum, uygun olmayan yer seçimi veya yüksek üretim yoğunluğu hâlinde deniz tabanındaki yaşamı olumsuz etkileyebilmekte; çözünmüş oksijen seviyelerinde azalmaya, bentik yaşamın zarar görmesine ve ekosistem dengesinin bozulmasına neden olabilmektedir.

Ayrıca hastalıkların kontrolü amacıyla kullanılan veteriner ilaçları ve diğer yetiştiricilik uygulamalarının da çevresel etkilerinin dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir.

Batı Karadeniz kıyıları; demir-çelik sanayisi, termik santraller, liman faaliyetleri ve yoğun sanayi baskısı nedeniyle zaten önemli bir çevresel yük altındadır.

Bu nedenle Karadeniz Ereğli, Alaplı, Zonguldak ve Akçakoca açıklarında planlanan kafes balıkçılığı projelerinin çevresel etkileri tüm yönleriyle bilimsel olarak değerlendirilmeden uygulanmaması gerektiği düşünülmektedir.

ÇŞİD BAKANLIĞI, YEREL VE MÜLKİ İDARELER VE BÖLGE HALKI

1. Ayrıntıları açıklanan risklerin gerçekleşmesini önlemek amacıyla devlet kurumları, meslek odaları ve demokratik kitle örgütleri bir araya gelerek alınması gereken önlemleri belirlemeli ve gerekli uygulamaları başlatmalı,

2. En kısa zamanda Karadeniz’de kafes balıkçılığının yapıldığı il ve ilçelere gidilerek bu faaliyetin balıkçılığa, denize ve bölge yaşamına etkileri incelenmeli; elde edilen bilgiler kamu kurumları ve bölge halkı ile paylaşılmalıdır.

3. Bölgedeki dönüşümden en çok etkilenecek halk düzenli olarak bilgilendirilmeli; yapılabilecekler konusunda bilgi alışverişi sağlanmalı ve ortak çalışma grupları kurulmalıdır.