Bir Hukuki İlişkinin İş Yasası kapsamında kabul edilebilir olması için, uygulama alanlarının da belirlenmesi gerekir.
Bilindiği üzere, 4857 Sayılı Yeni İş Yasasının 1. maddesinin yollamada bulunduğu 4. maddesi hangi işlerin İş Yasası kapsamı dışında bırakıldığını öngörmüştür.İstisnalar başlığını taşıyan madde,istisnanın istisnası hükümlerini de kapsamaktadır.İstisnanın istisnası olur mu?...Bu özel madde.!İş Yasasının bu özel hükmü birlikte incelenecektir.
Yasanın 1.maddesinin 1. ve 2. fıkra hükümlerinde Bu Kanunun amacı İşverenler ile bir iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve çalışma ortamına ilişkin hak ve sorumluluklarını düzenlemektir. Bu kanun, 4.maddedeki istisnalar dışında kalan bütün işyerlerine bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine ve işçilerine faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır.denilmektedir.
Buna göre, 4.maddede sayılan işler dışındaki işyerleri, işverenleri ve işveren vekilleri İş Yasası kapsamında sayılacaktır. Başka bir anlatımla ; bir yerin işyeri, bir kimsenin de işçi, işveren veya işveren vekili sıfatını kazandığı tarihten itibaren İş Yasası hükümlerinden yararlanacaktır.
Yasanın kapsam dışı saydığı aşağıda belirtilecek işlerde ve iş ilişkilerinde ise, Anayasa ile Borçlar Kanununun hizmet akdi ile ilgili emredici hükümleri uygulanmak durumundadır.
Deniz ve Hava Taşıma İşleri;
Deniz İş Kanunu kapsamına giren denizlerde, göllerde ve nehirlerde insan, hayvan ve eşya taşıma işleri 4857 sayılı İş Yasası kapsamında bulunmamaktadır. Ancak Kıyılarda, Liman ve İskelelerde gemilerden karaya, karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri İş Yasası kapsamındadır.
Ayrıca, Deniz ve İç sularda bitki, sünger, hayvan ve bunların yumurtalarını üretenler ve yanlarında çalışanlara Deniz İş Yasası uygulanmayacaktır. Buna ilişkin Danıştay İçtihadı Birleştirme Kararında, su ürünleri müstahsilleri ile ilgili işlerden olan Dalyanlar hakkında da İş Yasası hükümlerinin uygulanacağı hükme bağlanmıştır.
Buna karşılık göllerde ve nehirlerde su ürünleri üreticileri kapsam dışındadır.
Hava taşıma işleri de yasa kapsamı dışında tutulmuştur.Ancak havacılığın tüm yer tesislerinde yürütülen işlerinde çalışanlara İş Yasası hükümleri uygulanacaktır.
Tarım ve Orman İşleri;
Madde hükmünde 50 den az işçi çalıştırılan 50 dahil tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde ve işletmelerinde yasa hükümleri uygulanmayacağı öngörülmüştür. Buna göre 51 işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri, İş Yasası kapsamındadır. Elli bir ve daha fazla işçinin çalıştığı işyerleri ve işletmelerde iş akitleri, ücret, çalışma süreleri ve yıllık ücretli izinlerini düzenleyen Tarım ve Ormandan Sayılan İşlerde Çalışanların Çalışma Koşullarına İlişkin Yönetmelik 06.04.2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Dilerim, Tarım Ülkeleri arasında sayılan Ülkemizde işverenlerin kapsam dışına çıkmak için işçi sayısını 51 ve üstünde olmaması için özen göstermezler.
Tarımla İlgili Yapı İşleri;
Aile ekonomisi içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri kapsam dışında sayılmıştır. Bir Tarım İşletmesinde yapılacak yapı işleri İş Yasası kapsamındadır. Önemli olan iş ilişkisinin aile ekonomisi içinde kalmasıdır.
El Sanatı İşleri;
Bir ailenin üyeleri ve 3.dereceye kadar 3.derece dahil hısımları arasında dışarıdan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarıyla ilgili yapılan işler de Yasa hükümleri dışında bırakılmıştır. Yapılan işin Yasanın kapsamı dışında sayılabilmesi için, el sanatı işi olması ve işin evlerde yapılması gerekir. El emeğinin yoğun olduğu halıcılık veya dokumacılık işleri ev dışında yapılıyorsa İş Yasası kapsamında sayılacaktır.
Ev Hizmetleri;
Ev hizmetlerinde çalışanlar temizlikçi, aşçı, çocuk bakıcısı ve bahçıvan gibi evin gündelik işleyişine katkıda bulunan işler de İş Yasası kapsamı dışında tutulmuşlardır.
Çıraklar;
Mesleki Eğitim Yasası kapsamında bulunan Çıraklara, İş Yasasının İş Sağlığı ve Güvenliği hükümleri dışında diğer hükümleri uygulanmamaktadır.
Sporcular;
Bir ücret karşılığı bir Spor Kulübüne bağlı olarak faaliyette bulunan profesyonel sporcular, İş Yasası kapsamı dışında tutulmuşlardır. Profesyonel Sporcular hakkında Borçlar Kanunu hükümleri uygulanacaktır. Ayrıca, sporcularla ilgili sorunlarda Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yasa hükümleri esas olacaktır.
Rehabilite Edilenler;
Özürlülerin Rehabilitasyon Merkezlerinde yaptıkları çalışmalar İş Yasası kapsamı dışındadır. Hastalık veya kaza sonrası sakat kalan kişilerin kendi mesleklerinde veya başka bir meslekte çalışabilmeleri için yapılan rehabilite çalışmaları sonrası, işyerlerinde özürlü olarak işe başlamaları durumunda İş Yasası hükümleri uygulanacaktır.
Esnaf ve Sanatkâr İşyerleri;
Yasa maddesinin ı fıkrasında 507 Sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunun 2. maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde bu yasa uygulanmaz denilmektedir.(507 Sayılı Yasa yerini 07.06.2005 tarihinde yürürlüğe giren 5362 Sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Yasasına bırakmıştır.)
İstisnalar arasında sayılan bu hüküm 1475 Sayılı İş Yasasının 5.maddesinde de yer almakta idi. Bu hükmün halen istisna işyerlerinden sayılması Ülkemiz gerçekleri karşısında uygun düşmemektedir. Uygulamada işten çıkarılmaların ve iş ilişkilerinde uyuşmazlıkların en çok yaşandığı işyerleri Esnaf ve Sanatkâr İşyerleridir. Bu işyerlerinde 3 kişiden fazla hiçbir zaman işçi çalıştırılmaz. Çünkü bu işyerlerinin İş Yasası kapsamı dışında sayılabilmeleri için 3 kişi çalıştırmaları yeterli sayılmıştır. Böylece denetim dışı kalabileceklerdir.
Bilindiği üzere bu işyerlerinde çalışanlar çok ağır iş şartlarında çalışmakta olup, oto tamircisi, dökümcü, dokumacı, fırıncı ve tornacı gibi iş gören işçilerdir. Buna karşın bir karşılaştırma yapmak gerekir ise bir avukat, doktor veya mali müşavir gibi serbest meslek sahiplerinin çalıştırdığı tek işçi kanun kapsamı içinde sayılmaktadır.
Elbette bu işyerleri de İş Yasası kapsamında olmalı, ama Esnaf ve Sanatkâr İşyerleri de işçi sınırlaması getirilmeksizin kanun kapsamında sayılmalı idi.
Yeni Yasa 1475 Sayılı İş Yasasından farklı olarak isabetli görüşle, Yardım Sevenler Derneği Atölyelerinde çalışanlarla, çalışmasını aynı konuta hasretmeyen kalorifersiz konut kapıcılarını da Yasa kapsamına almıştır. Böylece yıllarca özel bir ayrıma tabi olan Yardım Sevenler Derneği Atölyelerinde çalışanlar yasa kapsamına alınmıştır. Ülkemizde kamu yararına daha birçok dernek ve bunların da atölyeleri olduğu halde Yardım Sevenler Derneği atölyelerinde çalışanların yıllarca istisna işyerlerinden sayılmasının gerekçesi hukuken anlaşılamamıştır.
4857 Sayılı İş Yasasının 116.ve Basın İş Yasasının 6. maddesi uyarınca her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışanlarla bunları çalıştıranlara, İş Yasasının İŞ Güvencesi ile ilgili 18, 19, 20, 21 ve 29. madde hükümlerinin kıyas yoluyla uygulanması gerekmektedir.
Öte yandan 2821 Sayılı Sendikalar Yasasına göre, İş Sözleşmesiyle çalışanlar işçi sayıldıklarından İş Kanunu, Deniz İş Kanunu, Basın İş Kanunu ve Borçlar Kanunu kapsamında çalışanlar sendikalı işçi sayılacaklardır. Bu düzenlemenin istisnası 625 sayılı yasa kapsamında çalışan öğretmenler, 2495 sayılı Yasa gereği özel güvenlik personeli sendikalara üye olamazlar.
2822 Sayılı Toplu İŞ Sözleşmesi Grev ve Lokavt Yasası sendikalara üye olamayanlar dışında İş Yasasından farklı olarak iş sözleşmesine göre çalışanları ve bunları çalıştıranları kapsamına almış bulunmaktadır. Bu, Anayasal bir hak olan sendikalara üye olma ve toplu iş sözleşmelerinden Yararlanma Hakkının geniş tutulması anlayışıdır.
Böylece İş Yasasının istisna saydığı işyerlerinde çalışanlar ve çalıştıranlar da sendikalara üye olacak, grev hakları ile yapılacak toplu iş sözleşmesinden yararlanacaklardır.
Bir yenilik 4857 Sayılı İş Yasasının 39. maddesi ile getirilmiştir.Madde hükmünde İş Sözleşmesi ile Çalışan ve Bu Kanun Kapsamında Olan veya Olmayan Her Türlü İşçiye Asgari Ücret Ödenmesi gerektiği öngörülmüştür.
Yeni Yasanın istisna işyerleri ve iş ilişkileri ile ilgili Çalışma Hayatına getirdiği yeniliklerle, olumsuz hükümleri anlatılmaya çalışılmıştır.İş sözleşmesiyle çalışanlara asgari ücret ödenmesi, Yardım Sevenler Atölyelerinde çalışanlarla, Konut Kapıcılarının tamamının yasa kapsamında sayılması önemli sayılacak yenileşme olsa dahi, istisna sayılan özellikle Esnaf ve Sanatkâr işlerinin 3 kişiyle sınırlandırılarak Yasa dışında sayılması,yenileşme adına uygun düşmemektedir.
Bu bakımdan çalışan işçi sayısı sınırlaması yapılmaksızın bu grupta çalışanların Yasa kapsamına alınması önemli adım olacaktır.Madde hükmü değiştirilmez ise de Yeni Yasada 507 sayılı Yasanın 2. maddesi yerine, 5362 Sayılı Yasanın 3. maddesi olarak maddi hatalar düzeltilmelidir.
Sevgiyle, Sağlıklı Kalınız.
