İş Hukukunun Sosyal Devlet İlkesi ışığında düzenlenen İş Yasalarının işyerlerinde Özürlü ve Eski Hükümlü çalıştırma yükümlülüğü ile ilgili hükümleri yasa,yönetmelik,tebliğ ve genelgelerde 20ye yakın değişikliklerle yürürlükteki son şeklini almıştır.
İş Yasasındaki önceki düzenlemeye göre, kamu ve özel sektör ayrımı yapılmaksızın işyerlerinde özürlü ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğüne, Ülkemizde artan terör olayları nedeniyle terör mağdurlarının istihdamı da eklenmişti.4857 Sayılı İş Yasasının 30.maddesi de 16.05.2003 tarihli yürürlük tarihinde Terör mağdurlarının istihdamını da kapsayacak biçimde düzenlenmişti.
Ancak ilgili tarafların isteklerinin bir türlü sonlanmaması Yasanın diğer hükümlerinde olduğu gibi Özürlü,Eski Hükümlü ve Terör Mağdurlarının istihdamı ile ilgili Yasanın 30.maddesi, 15.05.2008 tarih ve 5763 sayılı Yasanın 2. maddesiyle Madde Başlığı ile birlikte değiştirilmiş,terör mağdurlarının istihdamı ile ilgili hüküm İş Yasası kapsamı dışında bırakılmıştır.Özürlü, Eski Hükümlü çalıştırma yükümlülüğünde Özel Sektöre sayısal ve nitelik açısından kolaylıklar sağlanmıştır.Yasa hükmünde yer almayan örneğin tarım işyerlerinde çalıştırılacaklar Yönetmelik hükümleri ile düzenlenmiştir.
4857 Sayılı İş Yasasının Özürlü ve Eski Hükümlü başlıklı 30.maddesinin 1.fıkrasında İşverenler elli veya daha fazla işçi çalıştırdıkları özel sektör işyerlerinde yüzde üç özürlü,kamu işyerlerinde ise yüzde dört özürlü ve yüzde iki eski hükümlü işçiyi
..çalıştırmakla yükümlüdürler.hükmüyle eski hükümlü çalıştırma zorunluluğundan özel sektör istisna tutulmuştur.
Ayrıca 25.04.2009 tarih ve 27210 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik in 10.maddesinin a fıkrası da madde hükmüne paralel olarak hüküm getirilmiş,b fıkrası ise Yasa hükmünden farklı bir işkolunu tarım ve orman işyerlerini de kapsamına almıştır.
b fıkrasında Tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde 51 veya daha fazla işçi çalıştırdıkları özel sektör işyerlerinde yüzde üç özürlü kamu işyerlerinde ise yüzde dört ile yüzde iki eski hükümlü işçiyi meslek beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler.denilmiştir.
Son düzenleme hükümlerine bakıldığında, özürlü ve eski hükümlü istihdamı konusunda yıllar itibariyle önemli değişiklikler getirildiği anlaşılmaktadır.
Yasaya göre;
Özürlü Doğuştan ya da sonradan herhangi bir nedenle bedensel.zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılamada güçlükleri olan ve korunma, bakım,rehabilitasyon,danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyulan kişilerden çalışma gücünün en az yüzde 40ndan yoksun olduğu sağlık kurulu raporu ile belgelenenleri.
Eski hükümlü; Bir yıldan uzun süreli bir cezadan veya Devlet memuru olmaya engel bir suçtan hüküm giyenleri,cezasını infaz kurumlarında tamamlayanları,cezası ertelenenleri,koşullu salıverilenleri,özel kanunlarda belirtilen şartlardan dolayı istihdam olanağı bulunmayanları ve ömür boyu kamu hizmetlerinden yasaklı bulunanları tanımlanmaktadır.Çalışma gücünün yüzde
Özürlü ve Eski Hükümlü istihdamı Türkiye İş Kurumu aracı ile sağlanması gerekmektedir.Son Yasal düzenleme ile Türkiye İş Kurumu illerde Çalışma ve İşkur Müdürlüğü olmuştur.Başka anlatımla Türkiye İş Kurumu hizmetlerinden yararlanmak isteyenler bugünkü unvanıyla Çalışma ve İşkur İl Müdürlüklerine başvuracaklardır.
Kayıt İşlemleri :
İlgili Müdürlüklerin hizmetlerinden yararlanmak isteyenlerin Kurum Portalına(İnternet Sitesi) üye olarak veya şahsen başvurarak kaydolmaları zorunludur.Kaydolan iş arayanlardan özürlü, eski hükümlü ve öncelik hakkına sahip olduğunu beyan edenler durumlarını belgelemek durumundadırlar.Aksi halde başvuruları değerlendirmeye alınmamaktadır.
Öncelik Hakkına Sahip Olmak,Kanun veya Bakanlar Kurulu Kararıyla kamu kurum ve kuruluşlarının işçi kadrolarına gönderilmede veya alınmada öncelik hakkına sahip olduğu belirlenenler ile kamu kurum ve kuruluşlarının sürekli işçi kadrolarında çalışır iken disiplin soruşturması nedeniyle işten çıkarılanlar dışında tekrar kamu kurum ve kuruluşlarının sürekli işçi kadrolarına yerleşmek isteyenlerdir.
Kayıt Koşulları :
İş Arayanlarla, özürlü ve eski hükümlü olanlar arasında ayrım yapılmaksızın kayıt şartları Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre;
*14 yaşını doldurmuş,
*TC kimlik numarası,
*Yabancılar için İçişleri Bakanlığından Yabancı Kimlik numarası,
*Özürlüler için sağlık kurulu raporu,
*Eski Hükümlüler için C.Savcılığından alınan eski hükümlü belgesi,
*Öncelik hakkına sahip olanlar da durumlarını kanıtlayan belge ,
*İşverenler de Sosyal Güvenlik Kurumundan alınmış işyeri sicil numarası,
olması gerekmektedir.
Özürlü ve Eski Hükümlü İşçi Sayısı Tespiti;
4857 Sayılı İş Yasasının 30.maddesinin birinci ve ikinci fıkraları özürlü ve eski hükümlü çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde, işyerlerinde çalıştırılan belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışanlarla,aynı il sınırları içine birden fazla işyeri bulunan işverenin toplam işçi sayısının dikkate alınması gerektiğine hükmetmiştir. Yönetmeliğin 11.maddesi de paralel hükümle,Çalıştırılacak özürlü ve eski hükümlü işçi sayısının tespitinde belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalışanların tamamının esas alınacağı,kısmı süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürüleceğini tam süreli çalışan işçi sayısına ilave edileceğini öngörmüştür.
Yine Yönetmelik hükümlerine göre işyerinde kısmi süreli özürlü ve eski hükümlü işçi bulunması durumunda bunlar da çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülerek toplam işçi sayısından düşüleceği, oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirlerin dikkate alınmayacağı, yarım ve daha fazla olan kesirlerin tam olarak kabul edilmesi gerektiğine hüküm olunmuştur.
1475 Sayılı İş Yasası uygulama sürecinde önemli sorun olarak karşılaşılan yer altı ve su altı işyerlerinde özürlü çalıştırılmayacağı,Yasa ve Yönetmelik hükümlerinde açıkça hükme bağlanmıştır.Ağır ve Tehlikeli İşyerlerinde çalıştırılacak işçiler için sağlık kurulu raporu istenildiği halde yer altı ve su altı işyerlerinde de çalışan işçi sayısı esas alınarak özürlü işçi çalıştırma yükümlülüğü çelişki arz etmekte idi.Böylece bu düzenleme ile TTK,Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü gibi maden işyerlerinde adalet düşüncesine uygun olmayan durum düzeltilmiş oldu.Ayrıca bu işyerlerinde özürlü işçi çalıştırılma işçi oranının tespitinde de yer altı, su altı işçi sayısının dikkate alınmaması gerektiği öngörülmüştür.
Özürlü ve eski hükümlü işçi sayısının tespitinde 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanuna göre kurulan Özel Güvenlik Şirketleri ile kurumların kendi ihtiyacı için kurduğu güvenlik birimlerine güvenlik elemanı olarak çalışan işçiler, özürlü ve eski hükümlü işçi sayısının tespitinde dikkate alınmaz.
Ayrıca özürlü ve eski hükümlü olanların istemesi halinde, işyerlerinde kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılmaları da mümkün bulunmaktadır.Çalıştırılan özürlü ve eski hükümlü işçiler, toplam işçi sayısının hesabında dikkate alınmayacaktır.
Mesleki Eğitim,Danışmanlık ve Rehabilitasyon ;
Yasa maddesinin 3. fıkrası ve Yönetmeliğin 12.maddesi mesleki eğitim,danışmanlık ve rehabilitasyon ile ilgili çalışmaların da il müdürlüklerince yürütüleceğine amir bulunmaktadır.İlgili Müdürlük mesleklerin getirdiği nitelik ve şartlar ile özürlü ve eski hükümlülerin özelliklerini göz önünde bulundurarak bunların istek ve durumlarına en uygun iş ve mesleği seçmesi,seçtiği meslekle ilgili eğitim imkanlarından yararlanması, işe yerleştirilmesi ve işe giriş sürecinde mesleki eğitim danışmanlık ve rehabilitasyon programları hazırlamakla ödevli kılınmıştır.
Bu hizmetlerin sunumu için özürlülerin yapabilecekleri işler ile özürlü ve eski hükümlülere erişebilir paylaşım sistemi oluşturulması,yapılacak çalışmaların protokolle belirleneceği öngörülmüştür.
Özürlü ve Eski Hükümlü İstidamı:
Kamu veya Özel sektör İşverenlerin çalıştırmakla yükümlü oldukları özürlü ve eski hükümlü işçileri, Müdürlük aracılığı ile sağlamaları asıldır.Ancak.Yönetmeliğin 13.maddesine göre Kurum aracılığı ile temin edilmeyen özürlü istihdam eden işveren özürlünün işe başlama tarihinden itibaren 15 gün içinde İlgili Müdürlüğe bildirerek tescilini yaptırması zorunludur.Aksi takdirde tescili yapılmayan işçi, özürlü statüsünde sayılmaz.Yükümlülüğün doğmasından itibaren işverenler,5 iş günü içinde niteliklerini de belirterek isteklerini iletirler.İsteklerde işyerinde yapılan işin gerektirdiği ağırlıklı vasıfların üstünde istihdamı zorlaştıracak şartlar öne sürülemez.Özürlülük oranına üst sınır getirilemez.Özür grupları arasında ayrım yapılamaz.Ayrıca işyerinde çalışır iken iş kazası sonucu özürlü duruma düşen işçi, işe öncelikle alınır.Eski hükümlü statüsündeki işçi isteklerinde de ,suç tasnifi yapılamaz.İlgili Müdürlükler işverenlerin istemlerini, en geç 10 gün içinde belgeleriyle birlikte karşılamak zorundadırlar.
Ayrımcılık Yasağı :
Yasa Koyucu 5237 Sayılı Türk Ceza Yasasının 122.maddesine yollamada bulunarak,işe alımında, iş seçiminden başvuru formları, seçim süreci, teknik değerlendirme, önerilen çalışma süreleri ve çalışma şartlarına kadar olan süreçte özürlüler ve eski hükümlüler aleyhine ayrımcı uygulamaları yasaklamıştır. T.Ceza Yasasının 122.madde hükmünün a fıkrasında
kişinin işe alınmasını veya alınmamasını
kişiler arasında değişik nedenlerle ayrım yapanlar için altı aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası verileceği öngörülmüştür.
Özürlüler ve Çalışma Koşulları;
İşverenler özürlülerin çalışmalarını kolaylaştıracak ve işin özürlü çalışana uygunluğunu sağlayacak her türlü tedbiri almak,araç ve gereçleri sağlamak zorundadır.Çalışma sürelerinde de değişiklik yapabilirler.
Özürlülerin çalıştırılamayacakları işler;
+Özürlüler Yer altı ve su altı işlerinde,
+Sağlık Kurulu Raporunda çalıştırılamayacakları işleri belirtilen işlerde çalıştırılamazlar.
Eski Hükümlülerin çalıştırılamayacakları işyerleri;
Eski hükümlüler herhangi bir sınırlama getirilmeksizin kamuya ait işyerlerinde çalıştırılmaları esastır.Ancak kamu güvenliği ile ilgili işyerlerinde çalıştırılamazlar.
Sigorta Priminin Hazinece Karşılanması ;
Yasa maddesinin 6.fıkrasında Özürlü çalıştırma ile ilgili sigorta primleri konusunda Hazinece katkı sağlanacağına ilişkin hükümler getirilmiştir.
Özel sektör işverenlerince özürlü sigortalılar ile korumalı işyerlerinde çalıştırılan özürlü sigortalıların,prime esas kazanç,alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamı,
Kontenjan fazlası çalıştıran ,
Yükümlü olmadıkları halde özürlü çalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir özürlü için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin yüzde ellisi,Hazinece karşılanır.
İdari Para Cezaları;
Yasanın 101.maddesine göre 30.maddeye aykırı hareket edildiğinde işverenlere çalıştırmadığı her özürlü ve eski hükümlü ve çalıştırmadığı her ay için 2012 yılı için 1.700 Tl İdari Para Cezası uygulanacağı öngörülmüştür.Bu yolla tahsil edilecek cezalar,özürlülerin ve eski hükümlülerin mesleki eğitim ve rehabilitasyonu için kullanılacaktır.
Diğer Bireysel İş Yasaları;
Özürlü ve eski Hükümlü işçi çalıştırma ile ilgili 5953 Sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanunda bir hüküm yer almamaktadır.
854 Sayılı DENİZ İş Yasasının 13.maddesinde ise işyerlerinde İŞ Kanununa yollamada bulunarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırılması gerektiği öngörülmüştür.Ayrıca Yasa, İdari Para Cezası da getirmiştir.
Sevgiyle,Sağlıklı Kalınız.
