İzmir-Çanakkale yolunda ilerlerken Yeni Foça tabelasından sola dönünce sarı, kötü kokulu bir toz bulutu içine gireceksiniz. Ciğerleriniz size isyan etmektedir. Sağınızda geri teknolojinin simgesi fabrikalar sıralanmaktadır. Bunlara demir-çelik fabrikası diyorlar. Ülkenin en tehlikeli yoluna sapmışsınızdır. Üstü açık hurda kamyonları sağınızdan solunuzdan geçmektedir. Bu hurdalardan biri üstünüze düşse aracınızın içinde ezilerek can vermeniz kaçınılmazdır. Karayollarından veya trafikten bir görevli yoktur. Kimsenin gücü bu şoförlere hurdanın üstünü örttüremez! Toz bulutunu çoğaltan uzun bacalardan semaya dumanlar yükselmekte, verimli Menemen ovasının üstünden geçmekte Bornova’ya kadar uzanmaktadır. Dumanlar arasında fabrikaya girip çıkan hayalet insanlar görürsünüz. Buralarda çalışan işçiler için her gün bir “Kırmızı Pazartesidir.” Çalışanların içinden bazılarının akşam servisine binemeyeceğinin ve cesedinin işyerinde kalacağını herkes bilir! Ama konuşmaz! En son on sekiz evlâdımız alevler içinde can verdi. Cinayet birer birer işlendiğinde bunu vaka-i adiye olarak gören resmi makamlarla medyamız toplu işlenince ilgilenmek zorunda kaldı. Ve bildiğimiz görüntüler… “Sorumlular mutlaka hesap verecektir” gibi söyleyenlerin de inanmadığı demeçler birbiri ardına gazetelerin ve televizyon ekranlarında ana haber oluyor! Ama halkın adalete güveni sarsıldı. Bu olayın da Soma’da, Çorlu’da, Kartalkaya’da, deprem davalarında olduğu gibi sonuçlanacağı kanısı yaygın. Sorumluların bir noktaya kadar ilerleyip durduğuna ve suçun alt kademede çalışanların üstüne yıkıldığına dair toplumda yerleşmiş bir kanı var.
Olaya ve soruna doğru tanı koymak için büyüteç altına almak gerekir değil mi? Önce şunu vurgulayalım. Demir-çelik sanayisi bir ülkenin kalkınmasının olmazsa olmazıdır. Daha da öte 20. Yüzyılda kişi başına düşen çeliğin o ülke teknolojisinin ölçüsü sayılıyordu. Pekiyi bu aynı zamanda tehlikeli ve çevreyi kirleten madde nasıl elde ediliyor? Çok kısa özetleyeyim.
Ülkemizde çelik üreten kırk bir kuruluş vardır. Bunlardan üçü entegre, yirmi yedisi elektrik ark ocaklı, on biri de indüksiyon ocaklıdır. Türkiye’nin üç entegre tesisi vardır. ERDEMİR (Karadeniz Ereğlisi’nde), KARDEMİR (Karabük’te), (İSDEMİR) (İskenderun’da). Her tesis çelik üretmek için birkaç fabrikadan oluşan bir bütündür. Kabaca anlatayım. Entegre tesisin can damarı Yüksek fırındır. Elli metreden yüksek bu dev fırın eskiden kullandığımız kok sobasına benzer. Dışı kalın madeni deri ile kaplıdır. İçinde ateş yanacağı için madeni kısımla temas etmemesi için içi kalın tuğlalarla kaplıdır. Bu tuğlalara refrakter denir. Yüksek fırının içine demir cevheri atılır. Sonra Zonguldak’ta çıkan taş kömürü. Yalnız bu kömür kok fabrikasında işlenerek enerjisi ve kalitesi artırılır. Buna da kok kömürü denir. Bin iki yüz derecede ateş üflenerek karışım eritilir. Yanardağ lavlarına benzer bu eriyik fırının alt tarafı delinerek dışa çıkarılır. Bu işlem doğuma benzediğinden dünyanın her yerinde Yüksek fırınlara kadın ismi verilir. Ayşe, Zübeyde, Cemile, Ülkü bizdeki fırınların adlarıdır. Bu eriyik daha sonra çelikhaneye gönderilir. Oradan da sıcak ve soğuk haddehanelere gönderilerek işlenir. KARDEMİR uzun yani yuvarlak demir üretir. İnşaatlardaki demirler, tren rayları, putreller buradan çıkarlar. ERDEMİR ve İSDEMİR ise yassı levhalara çalışır. Konserve tenekesinden, otomotiv sektörüne, çamaşır ve bulaşık makinelerine hatta kalın gemi saçına kadar gerekli ürünlerin ham maddesini oluşturur. Entegre Demir-Çelik fabrikaları dev kuruluşlardır. Örneğin Yunanistan’da böyle bir fabrika yoktur. Ülkemizdeki kömür ve demir yatakları yetmediğinden bu iki nesne zorunlu olarak dışarıdan satın alınmaktadır.
Ark ocaklarına gelince. Ark ocağı çok basit tanımıyla yüklü malzemeyi elektrik arkıyla ısıtan bir fırındır. Endüstriyel ark ocakları yaklaşık bir ton kapasitelidir. Kullanılan tek madde madeni hurdalardır. Fırınlara hurda doldurulur ve üstü kapatılır. Kapakta elektrik aygıtları vardır. Burada bin sekiz yüz dereceye kadar çıkan ısıtma işlemi yapılır. Alınan eriyik kontünü servis denilen işlemle potalara dökülerek gerekli işlem yerlerine gönderilir. Ülkemizde on bir kadar indeksiyon ocaklı ham çelik üreten kuruluş vardır. Bunlar da hurda ile çalışırlar ve ark ocaklı fırınların teknolojik olarak gelişmiş şeklidirler.
Gelelim çok önemli gerçeklere… Ülkemizdeki demir-çelik sektörünün otuz milyon ton hurdaya gereksinimi vardır. Bunun yirmi milyonu dışalım yoluyla karşılanmaktadır. Toplanan yerli hurda on milyonu aşamamaktadır. Bu sektörde dışa bağımlılık oranı tamı tamına yüzde yetmiştir. Bu durum önemli dışsatım maddesinin dışa bağımlı olduğu gerçeğini ortaya çıkarmaktadır. Bu açığı kapatmak için çeşitli çevre felâketine yol açacak bir yola gidilmekte gelişmiş ülkelerin az gelişmişlere argo deyimle kakaladığı gemi söküm tesislerine yol verilmektedir. Aliağa’da bulunan bu tesise çevreciler haklı olarak isyan etmektedir. Asbestli malzemeler, kansorejen ürünler hatta savaş gemileri gelmektedir. Bunlar sökülmekte ve yakınındaki ark ocak fabrikalarına gönderilmektedir. Bazen bu tepkiler rotası Aliağa olan hurda gemileri yoldan döndürmektedir. Türkiye’nin en büyük limanlarından biri Nemrut Körfezindedir. Burada her zaman bekleyen kuru yük gemilerini görürsünüz. Bunlar ileri kapitalistlerin, zenginlerin hurdalarını getirirler. Sizi fason çalıştırırlar ve getirdikleri hurdaları mamul madde olarak memleketlerine götürürler. Öyle ya! Ülkelerinde sendikalarla, çevrecilerle uğraşacaklarına bu yol hem ucuz hem de kolaydır! Nasıl çevreye zararlı çimento fabrikalarını geri bıratırdıkları ülkelere kakalıyorlarsa aynı yöntem ark ocakları için de geçerlidir.
Demir-Çelik sektörünün, halk sağlığının, tarımın en önemli gündemi de cüruf sorunudur! Cüruf çelik üretimi sonucu ortaya çıkan madeni ve hiçbir işe yaramayan maddedir. Türk Dil Kurumu sözlüğünde cürufun karşılığı demir bokudur! Bu cüruf yığınlarını ERDEMİR denizi dökmekte, diğerleri saptanan arazilerde yığın oluşturmaktadır. Yağmurda eriyen kimyasal maddelerden çıkan sıvı yeraltı sularına karışmakta, yerüstünde yapılan tarıma zarar vermektedir. Foça ve civarına dökülen cüruf dağlar oluşturmaktadır. Şu anda haksız yere hapiste yatan eski İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Tunç Soyer verilen ruhsatı iptal etmişti. Ama fabrikalar da mutlaka cürufu dökecek yer buluyorlar.
Emek ve emekçileri kesimine gelince. İş güvenliği ve çevre duyarlılığını hiç aramayın çünkü bulamazsınız. Burada vahşi kapitalizmi de aşan bir durum söz konusudur. Zamanın Cumhurbaşkanı Turgut Özal fabrikalara çok yakın Gencelli’ye Japonlarla ortak termik santral yapmak istediğinde çiftçiler, balıkçılar, yazlıkçılar, İslâmcılar, Komünistler, Yeşiller, Sosyal Demokratlar karşı çıkmış ve elli kilometrelik insan zinciri oluşturmuşlardı. Onların sesini bölge milletvekili olarak TBMM’ne getiriyor ve Danıştay’a Bakanlar Kurulu kararının iptali için dava açıyordum. Mecliste konuşmama yanıt veren bir bakanın tutanaklara geçen cümlesi şuydu: Aliağa zaten terkedilmiş bir bölgedir!
Fabrikaların baca filtreleri yoktu. Uzun süren kamuoyu baskıları takıldı. Ama geceleri çalıştırılmadı! Fabrikalar bölgesine mobil kontrol isteğimiz bir türlü gerçekleşmedi. Buralarda ya sendika yoktur ya da sendikacı sıfatlı sapsarı kişiler vardır. İş güvenliğini aramayın. Çalışanların canı hurda malzemeden daha değersizdir!
Tüm bunların bilinmesine karşın öteden beri işbaşında bulunan iktidarlar bu durumu sanayileşmek olarak niteliyorlar. Kusura bakmasınlar bunun adı sanayileşmek değil enayileşmektir!
