Kandilli’nin serüveninde, Aşağı Kandilli'de açılan ortaokulun öğretmenlerinin ve onlardan eğitim alarak hayata hazırlanan öğrencilerin çok büyük bir etkisinin olduğuna, bu eğitimin bölgeye ayrı bir ivme kazandırdığına inananlardanım.
Sanırım o günleri bizzat yaşamış birçok Kandilli sevdalısı da bu düşünceme yürekten katılacaktır.
Kandilli ve Zonguldak taraflarında kömürün bulunması ve üretime geçilmesiyle birlikte, buralarda sosyal yaşam da yavaş yavaş başlamıştı.
Madenler ülkemiz mülkiyetine geçip millileştirilince, çalışanlarının aileleri bizim tarafta Aşağı Kandilli’ye, Zonguldak tarafında ise Fener Mahallesi’ne yerleştirildiler. Kaynaklar, Aşağı Kandilli’deki işçi lojmanlarının İtalyanlar, vilayetin Fener Mahallesi’ndeki evleri ise Fransızların inşa ettiğini yazıyor.
Her iki yerleşim yerinin benzerlikleri o kadar fazladır ki, ikisinin de sadece işçilerin ve ailelerinin barınma ihtiyacını karşılamakla sınırlı kalmadıklarını; dışarıya bağımlılığı en aza indiren ve dönemin şartlarında ülkenin başka bir yerinde benzerine pek rastlanmayan modern siteler olduğunu biliyoruz.
İsmet İnönü Başbakanlığı döneminde de Cumhurbaşkanlığı döneminde de Zonguldak’a özel bir önem vermiş, birçok kez de ziyaret etmişti.
Bu seyahatlerinden birinde Fener mahallesindeki yaşamı gördüğünde partisinin devletçilik politikalarına atıf yaparak siz zaten sosyalizmi getirmişsiniz dediği uzun zaman dilden dile bir şehir efsanesi olarak dolaşmıştı.
Bu söylemler Fener Mahallesi adına bir şehir efsanesi olarak kabul edilebilir. Ancak o dönemki Kandilli'nin yaşam koşullarına bakıldığında, anlatılanların efsane değil gerçeğin ta kendisi olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz
Bölge için 1950’lerle birlikte kendine has bir kültürün başladığından söz edilir, doğrudur.
Kandilli’nin bu dönemlerle birlikte, kendi kent kimliği de oluşmaya başlamıştı. Bu özel durumun nedeni; burada filizlenen ve gelecekte de devam edecek olan ayrıcalıklı yaşamın ta kendisiydi.
Kent kimliğinin en tepesinde, elit bir yaşam vardı.
Zamanının çok ötesinde bir sosyal yaşam sürüyordu, arabeskten uzaktı, canlı, kaliteli eğlenceli en önemlisi seviyeli bir yaşamdı. Akşamlarındaki canlılık, törenlerinde ve kutlamalarındaki coşku, okullarındaki etkinlikler, sosyal tesisleri ve en önemlisi yaşamın her alanında hissedilen fırsat eşitliği, burayı modern bir Avrupa kasabası veya köyü görünümüne taşımıştı.
…
Şimdi
Sosyalizm ve Kapitalizm en temel iki ekonomik sistemdir diye biliyoruz, sonradan birileri ortaya karışık misali karma ekonomi diye bir ara yolda icat etti ama işin temelindeki genel kabul bu iki sistemin olduğudur.
Sosyalizminin felsefesinde birkaç önemli olmazsa olmaz vardır ki bunlar onun anayasasıdır diyebiliriz.
Üretim araçları yani fabrikalar, topraklar, makinalar özel kişilerin elinde olamaz der.
Zaten değildi.
Oradaki tek üretim yeri maden ocaklarıydı devletindi sahibi devletti, yani tüm ülke vatandaşlarınındı.
Orada bir m2 toprağa sahip olamazdın, yani mülkiyet hakkı diye bir şey söz konusu dahi olamazdı. Evinin veya lojmanının bahçesine kümes bile yapsan sahibi olamazdın. Her şey devletindi veya Hazine’nindi olmadı EKİ nin malıydı.
Liyakat esastı gelir adaletsizliğine yer yoktu.
Sosyalist sistemdeki klasik anlayışta, yeteneğinin ve emeğinin karşılığını alırdın. Değerlendirme bunlara göre yapılırdı.
Orada da öyleydi,
Mühendis Memur Öğretmen, Başçavuş, Maden İşçisi olsan da liyakat önemliydi, herkes hak ettiğini alırdı, kimse halinden şikâyetçi olmazdı.
Kimse başına buyruk hareket edemezdi, işin temelinde planlama vardı. Her şey plana programa göre yapılır bunun dışına çıkılamazdı.
Heykelin olduğu yerde; 17’ye, taş kırma tarafına (camiye doğru), okulun oraya çıkılan dört yolun olduğu meydanın köşesinde beyaz renkli Plan Bürosu bile vardı!
…
Bölgenin en belirgin özelliği, dillere destan kent kimliğini ve kültürü olmuştur diyoruz ya.
Onu da bu noktaya taşıyan şey imrenilesi sosyal yaşamıdır.
Bugün bile birkaç Kandilli sevdalısı bir araya geldiğinde, geçmişte yaşanan acılar, kaybedilenler bir kez daha hatırlanır, yâd edilir de sonrasında bir yolu bulunup sohbet döner dolaşır o günlerin güzelliğine ve renkliliğine bağlanır.
Kaçınılmaz olarak o ayrıcalıklı yaşamın kahramanları ve anıları, sohbetin başköşesine yerleştirilir.
Yine, sosyalizmin klasik tanımında sosyal yaşam için bireysel rekabet, kar maksatlı ilişkiler yerine toplumsal dayanışma, bireysel mülkiyetsizlik ve eşitlik önceliktir, der.
Devamında veya kitabın bir yerinde altı kalın bir şekilde çizilerek,
Eğitim sağlık barınma ve kültürel imkânlar ticaret amacıyla, kar güdülerek yapılmaz, yaşayanların, sakinlerinin yararlanması için eşit şekilde sunulur diye de yazar.
O zamanlarda Kandilli de eğitim denilince herkes bir dururdu. Hem özeldi hem ücretsizdi hem de çok farklıydı. Milli Eğitim Bakanlığına bile bağlı değildi.
İlk kez Aşağı Kandilli’de açıldığında, öğretmenleri arasında Ereğli’deki evinden her gün dağ dibindeki okula yürüyerek gidip gelen Mazlumcu’ların Hasan Hoca ve devamında olduğu gibi, öğrencileri hayata hazırlayan daha kimler kimler yoktu ki.
İşte o fırsat eşitliğinin ilk basamağının kahramanları; mesleki disiplinleri, mesleklerine olan saygıları ve fedakârlıklarıyla çocukları hayata hazırlayan öğretmenlerdi.
Gerçekten de bölgenin tek ilkokulunun sınıflarının sıralarında en üst düzey yöneticilerin, amirin, memurun, çocuklarıyla işçinin, bahçıvanın, şoförün, ustanın, marangozun, postacının hatta temizlik işçisinin çocukları yan yana eğitim alırlardı.
Bunlar eğitimde fırsat eşitliğinin en güzel örneği değilde de neydi?
Resmin arkasına 1966 tarihi atılmış. Tam altmış yıl olmuş. Hocaları öğrencilerine bir de not yazmış.
Hani kitapta Mülkiyet olmayacaktı her şey orada yaşayanların ortak kullanımında olmalıydı yazıyordu ya.
Bakkalı vardı sahibi yoktu, zaten çalışanların kar etmek gibi bir dertleri de yoktu, bakkaliyede çalışanlar işyerinin karını zararını bilmezlerdi, ay sonunda herkesle birlikte maaşlarını alırlardı.
Berberi vardı dükkânın sahibi değildi. Müşteri azmış çokmuş hiç umurunda olmazdı o da bölgenin maaşlı çalışanıydı.
Marangozhanenin ustalarına ustabaşılarına şu masa bu sandalye veya şöyle bir dolap kaç paraya çıkar, bize kaça mal olur diye bir soru sorulmazdı. Nerede ne ihtiyaç varsa söylenir yapılır yerine konulurdu.
Ulaşıma para verilmezdi, kömürlükte kömür biterse haber salınır akşama kalmaz katırlarla evin önüne gelirdi. Kimse de kaç para diye sormazdı parayla değildi.
Elektrik Su için ay sonlarında fatura ne kadar gelecek diye düşünülmezdi, çünkü para ödenmezdi.
Sinemaya giderdin, girişin bir yerinde bilet gişesi vardı ama hep kapalı olurdu, kapıdan sallana sallana girer koltuğa kurulur filmini seyrederdin,
Eee… Şimdi böyle bir idari yönetimin kitaplardaki adı ne oluyor?
İki adım ilerideki Kasabada adım atsan her şeye para ödüyordun.
…
Madalyonun diğer bir yüzü vardı oldukça farklıydı, aslında bizim değil üstat rahmetli Aziz Nesin’in kalem ustalığına girerdi. Tam onun kaleminden yazılası bir durum vardı, fiilen o yaşanıyordu.
Adalet Partisi 1965 yılında iktidar olmuştu.
Kapitalizmi savunan ülkenin en güçlü merkez sağ partisiydi. Başkanı Demirel ABD tarafından yetiştirilmişti.
Ülke yönetimine hazırlanmıştı, kapitalizmin kök salması için, ülke küçük Amerika olacak teranelerinin yeni neferi olarak sahaya salınmıştı.
Demirel, ülke siyasetine damgasını vurmuş, Parti başkanlığının ötesinde Başbakanlık, Cumhurbaşkanlığı makamına kadar yükselmiş bir siyasetçidir.
Partisinin en güçlü zamanlarında Kandilli’ye Bölge Müdürü olarak İzzet Dinçer’i göndermişti, bölgenin en üst makamına yönetici yapmıştı.
Demirel’in muteber bir adamı olmasa Bölge Müdürü olarak Kandillinin en değerli zamanlarında bu kadar uzun müddet bölgenin keyfini nasıl çıkartabilirdi.
Benim aklıma sağlam takılmıştı, onun aklına gelmiş midir, geldiyse biraz düşünmüş olabilir mi, yoksa hemen aklından uzaklaştırmış mıdır bilemiyorum ama
Bölge Müdürü İzzet Dinçer, acaba.
Bizim fikrimiz de zikrimiz de belli, burada en üst yöneticisi olduğum yerdeki sistem bizim anlayışımıza da fikirlerimize karakterimizde uymuyor, ters düşüyor.
Ben tüm mesaimi, vaktimin tamamını karşısında olduğumuz sisteme benzer bir yaşamın devam etmesi için harcıyorum. Beni buraya getiren partimin felsefesi, savunduğumuz kapitalist sistem, sınıfsal farklılıklar, bireysel zenginlikler, en başta da mülkiyet hakkının edinilmesi içindir, ana felsefemiz budur, ben neye kime hizmet ediyorum diye düşünmüş olabilir mi?
O zamanlarda o keyfi yaşamak varken neden böyle bir düşünceyi aklına getirsin ki, getirmemiştir.
İnsanoğlu bu,
Keyfi, rahatı bulunca hele o zamanın Kandilli ’sinde yani bir eli yağda bir balda olup, cenneti dünyada yaşarken, kim ipler sistemi, parti disiplinini onu bunu…
…
Bu sürecin nasıl başladığının, ne şekilde gelişip o kıskanılası yaşamın taşlarının nasıl döşendiğinin bilinmesinde, yeni kuşakların öğrenmesinde büyük yarar vardır.
Dışarıdan gıpta ile izlenen bu sıra dışı yaşam tesadüfen veya birilerinin itelemesi, kurgulaması, dayatması ile ortaya çıkmamıştı. Yazılı değil yazılmamış kuralları vardı.
Öncelerde birkaç kez bahsetmiştim.
Ortaokulun açılmasıyla başlayan o dillere destan yaşamın kurulmasında, geleceğe zemin hazırlayanların gayretleri çok büyük bir öneme sahiptir.
Ortaokulun Kurucu Müdürü zamanın Köy Enstitüleri’nin efsanelerinden, o ekolün yaratıcıları Hasan Ali Yücel’in İsmail Hakkı Tonguç’un yol arkadaşı yoldaşı İsmail Sefa Güner olmuştu
İ. Sefa Güner, birçok köy enstitüsünde hocalık ve müdürlük yaptıktan sonra devletten emekli olmuştu. Daha doğrusu fikirleri yüzünden devlette çalışma imkânı kalmayınca emekliye zorlanmış, o da mesleğinden ayrılmak zorunda kalmıştı. Sonrasında bir şekilde Kandilli’ye gelerek yeni açılan ortaokulun müdürü olmuş, ardından idealist arkadaşlarını da buraya getirmişti.
Kandilli’nin ortaokul çağına gelmiş genç, zinde beyinleri, bölgenin evlatları aydın ilerici çağdaş idealist köy enstitüsü felsefesinin hocası ve o düşüncenin temsilcileri tarafından geleceğe hazırlanmışlardı.
Cumhuriyetin ışığında, Kandilli sevdalısı olarak yetişten öğrencilerin kuşaktan kuşağa aktardıkları çağdaş fikirler yaşama geçtikçe adına Kandilli Kültürü denilen yaşam biçimi iyice kök salmış yemyeşil gür bir orman olmuştu.
Temelleri o dönemlerde atılan bu anlayış öylesine sağlamdı ki, aradan nesiller geçse de onu yaşatmaya çalışanlar daima var olmuş ve varlıklarını hissettirmişlerdir.
İsmet İnönü’nün Fener Mahallesi için söyledikleri şehir efsanesi olabilirdi, ama Kandilli öyle değildi elle tutulan gözle görülen efsanenin ta kendisiydi
Artık o kuşakların temsilcileri de, o zamanların Kandillisi de yok. Hatta fiziksel olarakta de kalmadı, yok ettiler.
…
Yaşam, kendi yasalarını, kurallarını taviz vermeden uyguluyor.
Son vagonuna bindiler denilir ya, efsane zamanların son demlerini yaşamışlardı. Çocukluklarının gençliklerinin en güzel yıllarını yaşayıp orada benliklerini oluşturmuşlardı. Ortak sevdaları Kandilliyi unutmamak, unutturmamak için bayrak elde yola çıkmalarının üzerinden 30 yıldan fazla zaman geçmiş.
Emanet önemliydi, gerçi bu bir bayrak yarışıydı, zamanı geldiğinde gönül rahatlığıyla da devretmek gerekiyordu.
Kesintisiz 15 yıl birliği dirliği ayakta tutmak için uğraştılar, yorulsalar da hiç hissettirmediler.
Zamanı geldiğine inanmış olmalılar ki vakit bu vakittir dediler,
Taşıdıkları bayrağı yeni emanetçilerine teslim ederken hiç tereddüt etmediler.
Kandilli sevdalılarının gözleri arkada değil, gençlere inanıyorlar, onların hevesleri heyecanları geleceğe olan umutları taze diri tutuyor.
Nuri ÖZTÜRK
